Żubr ma dietę bardziej różnorodną, niż wielu osobom się wydaje. Najkrótsza odpowiedź na pytanie, co jedzą żubry, brzmi: przede wszystkim trawy, turzyce i roślinność zielną, a dopiero potem liście, pędy, korę czy owoce drzew i krzewów. W praktyce to zwierzę sezonowe: latem korzysta z bogatej, soczystej roślinności, a zimą mocniej opiera się na tym, co mniej kaloryczne, ale nadal dostępne.
Żubr jest roślinożercą, ale jego menu zmienia się wraz z porą roku
- Podstawę diety stanowią trawy, turzyce i roślinność zielna.
- Żubr chętnie zjada też liście, pędy, korę, owoce i wybrane grzyby.
- Dorosły osobnik może pobierać w sezonie wegetacyjnym 30-60 kg zielonej masy dziennie.
- Zimą w diecie rośnie udział siana, sianokiszonki i buraków pastewnych tam, gdzie prowadzi się dokarmianie.
- Żubr nie żeruje przypadkowo: wybiera miejsca o średniej biomasie i dobrej jakości roślinności.
- To, co je, wpływa nie tylko na jego kondycję, ale też na krajobraz i odnowę roślin.
Najpierw trawy, turzyce i roślinność zielna
Żubr nie jest zwierzęciem „od wszystkiego”, choć jego menu potrafi zaskoczyć. Jak opisuje Białowieski Park Narodowy, w jego diecie znajduje się ponad 450 gatunków roślin, ale trawy, turzyce i roślinność zielna dają łącznie około 70-90% pożywienia. To właśnie te rośliny są dla niego podstawą na łąkach, polanach i w bardziej otwartych fragmentach lasu.
W praktyce oznacza to, że żubr korzysta z tego, co akurat jest dostępne i łatwe do pobrania: młodych źdźbeł, miękkich części ziół, podrostu na skrajach lasu. Z mojej perspektywy ważne jest to, że nie szuka jednego „ulubionego” pokarmu, tylko buduje dietę z wielu gatunków roślin. Dzięki temu łatwiej radzi sobie w zmiennych warunkach środowiska. To prowadzi do pytania, jak wygląda jego menu, gdy kończy się sezon wegetacyjny.
Co trafia do jego menu poza trawą
Poza roślinami zielnymi żubr sięga po pokarm drzewny i krzewiasty. Najczęściej są to pędy, liście, kora i owoce, a w mniejszym stopniu także grzyby, mchy i porosty. Wśród roślin często wybieranych przez żubry można wymienić pokrzywę, podagrycznik i malinę, a także pędy grabu i wierzby iwy.
- pędy grabu, wierzby iwy oraz innych krzewów;
- liście i młode przyrosty drzew oraz krzewów;
- kora, którą żubry spałują z dębów, grabów, jesionów i świerków;
- żołędzie, jemioła i opieńki, czyli pokarm dostępny punktowo, ale chętnie wykorzystywany;
- rośliny wysokobiałkowe i łatwo dostępne na skrajach lasu oraz na polanach.
To nie jest przypadkowy zbiór smaków. Gdy w środowisku brakuje świeżej zieleni, żubr przechodzi na bardziej „drewniane” zasoby, bo one pozwalają mu przetrwać gorszy okres. Właśnie dlatego najlepiej widać, jak elastyczna jest jego dieta, dopiero w zestawieniu z porą roku.
Jak menu żubra zmienia się wraz z porą roku
Sezonowość ma tu ogromne znaczenie. Latem i na początku jesieni żubr bazuje na soczystej roślinności, a gdy robi się chłodniej, coraz większą rolę zaczynają odgrywać części roślin mniej atrakcyjne, ale nadal dostępne. W populacjach wolno żyjących różnica jest wyraźna, bo zwierzę nie ma stałego dostępu do paszy przygotowanej przez człowieka.
| Pora roku | Co dominuje w diecie | Dlaczego to ma znaczenie |
|---|---|---|
| Wiosna | Młode trawy, zioła, pędy, świeże odrosty | Pokarm jest delikatny i łatwiej strawny po zimie |
| Lato | Trawy, turzyce, roślinność zielna | To okres największej dostępności soczystej paszy; latem co najmniej 2/3 pobieranej paszy stanowią trawy |
| Jesień | Więcej liści, pędów, żołędzi i pokarmu drzewnego | Żubr buduje rezerwy na trudniejszy okres |
| Zima i przedwiośnie | Kora, gałązki, suche resztki roślin oraz, tam gdzie prowadzi się dokarmianie, siano, sianokiszonka i buraki pastewne | To czas największego niedoboru wartościowej zielonej masy |
Im uboższa roślinność, tym bardziej widać, jak dużo żubr musi zjeść i jak działa jego układ trawienny. To właśnie ta część robi największe wrażenie, gdy patrzy się na zwierzę nie jak na symbol puszczy, ale jak na bardzo sprawnie przystosowanego roślinożercę.
Ile jedzenia potrzebuje dorosły żubr i jak to trawi
Według publikacji Lasy Państwowe dorosły osobnik zjada w sezonie wegetacyjnym od 30 do 60 kg zielonej masy dziennie. To ogromna ilość, ale przy masie ciała sięgającej kilkuset kilogramów nie dziwi. Żubr jest przeżuwaczem z czterokomorowym żołądkiem, a największy żwacz może mieć ponad 100 litrów pojemności.
Ta anatomia nie jest detalem, tylko sednem całej strategii żywieniowej. Żwacz działa jak zbiornik fermentacyjny, w którym mikroorganizmy rozkładają celulozę. Dzięki temu żubr może korzystać z pokarmu, który dla wielu innych zwierząt byłby mało użyteczny. Po intensywnym żerowaniu kładzie się, przeżuwa i dopiero wtedy dopracowuje trawienie w kolejnych komorach żołądka.
- żeruje intensywnie, a potem długo przeżuwa;
- pokarm przechodzi przez żwacz, czepiec, księgi i trawieniec;
- część wartości odżywczych uwalnia się dopiero po pracy mikroorganizmów;
- dlatego jakość roślinności jest dla niego równie ważna jak sama ilość.
To właśnie dlatego żubr potrafi dobrze funkcjonować na dość ubogim, ale obfitym objętościowo pokarmie. Następny ważny temat to to, czego naprawdę unika, bo tu krąży sporo uproszczeń.
Czego żubr zwykle nie wybiera
Żubr nie żywi się mięsem i nie poluje. To roślinożerca, więc jego granice są dość czytelne: rośliny może wybierać chętnie, ale nie wszystko, co zielone, trafia do pyska. Białowieski Park Narodowy wskazuje, że mało atrakcyjne są dla niego m.in. szczawik zajęczy i zawilec gajowy, a nawet znana z nazwy turówka wonna, czyli tzw. trawa żubrówka, nie należy do jego ulubionych pozycji.
Takie szczegóły są ważne, bo pokazują, że żubr nie jest „kosiarzem” bez preferencji. Ma swoje wybory, a te wybory wpływają na to, gdzie żeruje i jak mocno oddziałuje na siedlisko. To płynnie prowadzi do różnicy między naturalnym żerowaniem a dokarmianiem.
Czym różni się dokarmianie od naturalnego żerowania
W Polsce, zwłaszcza w rejonie Białowieży, żubry w okresie zimowym bywają dokarmiane. Stosuje się tam paszę możliwie zbliżoną do naturalnego sposobu odżywiania: siano, sianokiszonkę i buraki pastewne. Nie podaje się pasz treściwych, takich jak owies czy kukurydza, bo celem nie jest szybkie tuczenie zwierząt, tylko utrzymanie ich kondycji i ograniczanie szkód w gospodarstwach.
- siano sprawdza się lepiej przy mrozie;
- sianokiszonka jest chętniej pobierana podczas odwilży;
- buraki pastewne dają bardziej soczysty dodatek do zimowej diety;
- pasze treściwe nie są standardem w ochronnym dokarmianiu wolno żyjących żubrów.
To ważne rozróżnienie, bo nie każde dokarmianie jest dobre w takim samym sensie. W ochronie gatunku liczy się nie tylko ilość karmy, ale też jej zgodność z fizjologią zwierzęcia. Na tej zasadzie da się lepiej zrozumieć, dlaczego skład diety ma znaczenie nie tylko dla samego żubra.
Dlaczego jego sposób żerowania pomaga utrzymać puszczę w ruchu
Żubr zjada bardzo dużo, ale nie bez znaczenia dla lasu. Przez zgryzanie traw i krzewów utrzymuje otwarte polany, a przez odchody rozsiewa nasiona. W materiałach z Puszczy Białowieskiej opisywano, że z próbek odchodów żubrów wykiełkowało ponad 170 gatunków roślin naczyniowych, więc to nie jest tylko konsument, ale też ważny rozprzestrzeniaciel roślin.
Z mojego punktu widzenia to najlepszy argument, że dieta żubra ma wymiar szerszy niż sam apetyt. Dobrze prowadzona ochrona tego gatunku polega nie na dokarmianiu za wszelką cenę, lecz na utrzymaniu mozaiki siedlisk: łąk, skrajów lasu i miejsc, gdzie zwierzę może żerować bez wchodzenia w konflikt z człowiekiem. Dlatego pytanie o to, co jedzą żubry, w praktyce prowadzi do pytania o to, jak zarządzać krajobrazem, aby zarówno żubr, jak i ludzie mogli funkcjonować obok siebie.
